گودرز رشتیانی:
نام و منطقه ای به نام زنگزور در استان سیونیک وجود نداشته است
سخنرانی دکتر گودرز رشتیانی در سمینار «معادلات ژئوپلیتیک قفقاز و نقش آفرینان منطقه ای و فرا منطقه ای»
۱۴ اسفندماه ۱۴۰۱
صحبت من در باره نگاه تاریخی به استان سیونیک است. جمهوری آذربایجان در سال های گذشته سیاست هایی هدفمندو برنامه ریزی شده ای را برای تحریف تاریخ و زدودن آثار و نام مکان های ایرانی و ارمنی در منطقه داشته است. بنده معتقدم که می بایست با تأمل بیشتری به این نام هایی که در رسانه ها مطرح می شود و در آینده جای خودشان را باز خواهند کرد داشته باشیم. بنده بعنوان یک مورخ تقریباً همه منابع و متون تاریخی یعنی چیزی حدود چندین هزار سند را مرور کرده ام و جایی به اسم زنگزور در استان سیونیک یا در قره باغ نیافته ام. تا قرن ۱۹ در تمامی منابع ما یک زنگزور می بینیم که در کشور ترکیه و نزدیکی شهر دوبایزید و در ۱۵ کیلومتری مرز ایران قرار دارد.
اولین بار نام زنگزور در کتاب گلستان ارم آمده است. «عباسقلی آقا باکیخانوف» مورخ اهل جمهوری آذربایجان که البته آن زمان (اران و شروان) نام داشت نام زنگزور را به عنوان یکی از محلات یا مناطقی در جنوب ارمنستان کنونی و در استان سیونیک آورده است. امروز که از واژه های زنگزور غربی و شرقی نام برده می شود می فهمیم که آن ها چه اهدافی را از گذشته دنبال می کردند.عباسقلی آقا باکیخانوف، در کتاب گلستان ارم وقتی در باره حکومت پناه خان جهان شیر که توسط نادر شاه افشار در ۱۷۴۵میلادی گمارده شد صحبت می کند اشاره می کند که زنگزور و قاپان را که به تبریز تعلق داشت مالک شد و همچنین محلات مقری و غربشات را که به قره باغ متصل بودند و سیسیان را که به نخجوان تعلق داشتند به کنترل خودش در آورد. نکته جالب این که کتاب گلستان ارم پس از عهدنامه ترکمانچای، اتفاقاً به زبان فارسی نوشته شده است، زیرا آن زمان هنوز زبان آذربایجانی قابلیت نوشتاری نداشت. از این رو ما باید در بیان واژه ها دقت بیشتری داشته باشیم. نکته دیگر این است که که نام ارمنستان و ارمنی ها بسیار کهن است و حداقل ما در کتیبه بیستون که ۲۵۰۰ سال پیش نوشته شده نام ارمنستان را می بینیم.
ما در همه منابع تاریخی سده های اولیه اسلامی در ایران به زبان عربی و فارسی مثل «مختصر البلدان» اثر ابن فقیه همدانی در «مسائل و ممالکت» استخری در کتاب «مجمع البلدان» یاقوت هموی و دیگر منابع، بارها و بارها نام سیسیان را می بینیم. پس سیسیان یه اسم تاریخی است و عوض کردن آن به اسم های ترکی جدید به این راحتی امکان پذیر نیست. همچنین نام های قاپان و مغری و گوریس، هم در منابع تاریخ نگاری ایران و منابع جغرافیایی قرن سوم هجری قمری تا روزگار معاصر تکرار شده است.
در مطالعات تاریخ نگاری جمهوری آذربایجان که بصورت سفارشی انجام می شود این تحریفات لحاظ شده که نشان دهند استان سیونیک امروزی و شهرهایی که ذکر کردم به عنوان بخشی از منطقه قره باغ در طول تاریخ شناخته می شدند. که البته ما اسناد متعددی چون فرمان های شاه سلیمان صفوی و کریمخان زند را داریم که خلاف آن را اثبات می کند.
بعد از عهدنامه گلستان در ۱۸۱۳، یک اختلاف نظری بین ایران و روسیه تزاری بر سر اینکه خط مرزی کجاست بوجود آمد و چون عهدنامه به روسی نوشته شده بود و بعد به فارسی ترجمه شد ژنرال یرمولوف که حاکم قفقاز تعیین شده بود اصرار داشت که قاپان طبق عهد نامه گلستان به روسیه تزاری تعلق دارد. روسیه در عهد نامه گلستان خواستار تخلیه نیروهای ایران از قاپان شد. به هر حال همان زمان برای ایرانی ها معلوم بود که روس ها خیلی هوشمندانه این اصطلاح را در عهدنامه گنجانده بودند تا بتوانند تفسیر زیاده خواهانه ای از عهد نامه گلستان داشته باشند.
همچنین در اسنادی که از دوره اول قاجار و نامه هایی که از عباس میرزا به فتعلی شاه موجود است بارها و بارها ما نام قاپان، سیسیان و « تاتو» را که مرکز مهم مذهبی ارمنیان بود دیده می شود که نه به خان نشین نخجوان و نه به خان نشین قره باغ مربوط می شدند.
